Πέμπτη, 8 Δεκεμβρίου 2016

ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ: ΞΕΧΑΣΜΕΝΑ ΝΟΗΜΑΤΑ



[Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών, 7 Δεκεμβρίου 2016]

Γιώργος Ν. Οικονόμου
Διδάκτωρ Φιλοσοφίας, συγγραφέας

ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ: ΞΕΧΑΣΜΕΝΑ ΝΟΗΜΑΤΑ

Απόσπασμα από την ομιλία που έγινε στην εκδήλωση για τα 150 χρόνια από την ίδρυση του Δικηγορικού Συλλόγου Μεσολογγίου (από τους αρχαιότερους Δικηγορικούς Συλλόγους της χώρας),  στο Κέντρο Λόγου και Τέχνης «Διέξοδος», Μεσολόγγι, 23 Οκτωβρίου 2016.

            Ο ελληνοδυτικός πολιτισμός ξεκινά με το αίτημα για δικαιοσύνη. Αυτό είναι εμφανές στα καταγωγικά κείμενα της αρχαιοελληνικής γραμματείας στην «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια» του Ομήρου (8ος π.Χ.) και στα «Έργα και Ημέραι» του Ησιόδου (7ος π.Χ.).  Πράγματι από τα έργα αυτά αναδύεται ένα σαφές αίτημα για δικαιοσύνη, όπως φαίνεται τόσο στο περιεχόμενο όσο και στους χρησιμοποιούμενους όρους που υποδηλώνουν ή εκφράζουν την έννοια της δικαιοσύνης. Το αίτημα αυτό δεν είναι μόνο γραμματειακό ή ποιητικό, αλλά αντανακλά κοινωνικές διεργασίες που γίνονταν κυρίως στα κατώτερα και μεσαία στρώματα, τα οποία υπέφεραν από την άκρατη καταπίεση του αριστοκρατικού καθεστώτος και τον φόβο της δουλείας.
            Το αίτημα για δικαιοσύνη έγινε στις αρχαιοελληνικές πόλεις  κοινωνικό πρόταγμα, το οποίο οδήγησε κατ’ αρχάς στη δημιουργία του γραπτού νόμου και εν συνεχεία σε σημαντικές κοινωνικές και πολιτικές κατακτήσεις. Στην πορεία αυτή διακρίνονται δύο σημαντικοί σταθμοί, δύο μεγάλα «συμβάντα».  
            Το πρώτο συμβάν ήταν οι μεταρρυθμίσεις στην Αθήνα που είναι γνωστές με το όνομα του Σόλωνα (594 π.Χ.). Αυτές προήλθαν από την δυναμική εξέγερση των κατωτέρων στρωμάτων που ανέδειξε τον Σόλωνα ως νομοθέτη και είχαν ως αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, την κατάργηση των χρεών, την απαγόρευση υποδούλωσης των ανθρώπων λόγω χρεών και τη συμμετοχή για πρώτη φορά των στρωμάτων αυτών στην εξουσία, κυρίως τη δικαστική. Με τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα η εξουσία διανέμεται αναλόγως του κοινωνικο οικονομικού  status των μερών που αποτελούν την πόλιν. Έτσι η πολιτική δικαιοσύνη λαμβάνει τη μορφή της αναλογικότητας. Η αλλαγή αυτή αποτελεί τη γενέθλια πράξη του δικαιικού και πολιτικού πολιτισμού.
            Το δεύτερο σημαντικό συμβάν ήταν η ίδρυση της δημοκρατίας στην Αθήνα με τις μεταρρυθμίσεις που φέρουν το όνομα του Κλεισθένη (508 π.Χ.). Και αυτές οι μεταρρυθμίσεις προήλθαν από τη θέληση του δήμου, ο οποίος αυτοθεσμίζεται για πρώτη φορά ως η μοναδική πηγή του νόμου και του δικαίου, ασκώντας άμεσα την εξουσία υπό όλες τς μορφές της, κυβερνητική, νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική. Η δημοκρατία έφερε στο προσκήνιο νέες σημασίες, όπως ελευθερία, ισονομία, ισηγορία και παρρησία. Έτσι η δημοκρατική έννοια της δικαιοσύνης ταυτίζεται με την απόλυτη πολιτική ισότητα: όλοι συμμετέχουν εξίσου στην εξουσία, ανεξαρτήτως περιουσίας, καταγωγής και παιδείας. «Δίκαιον εστί το ίσον», γράφει ο Αριστοτέλης.     
            Ένα τρίτο καθοριστικό συμβάν στη διαμόρφωση του ελληνοδυτικού πολιτισμού ήταν η μακρά ευρωπαϊκή Αναγέννηση από τον 12ο αιώνα, η οποία στηρίχθηκε στον αρχαίο ελληνικό δημοκρατικό πολιτισμό. Ακολούθησαν η ανάπτυξη της νεωτερικής επιστήμης και ο Διαφωτισμός που άλλαξαν ριζικά την κοσμοεικόνα και τις αντιλήψεις και έδωσαν τις κοσμοϊστορικές επαναστάσεις στην Αγγλία (1688), στην Β. Αμερική (1776) και στη Γαλλία (1789).[1] Με τις επαναστάσεις αυτές άλλαξε ο αυταρχικός και ανελεύθερος κόσμος του Μεσαίωνα, ανατράπηκαν οι απόλυτες μοναρχίες και οι θεοκρατικές εξουσίες αιώνων, κατακτήθηκαν συν τω χρόνω τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι ατομικές ελευθερίες, το καθεστώς του κοινοβουλευτισμού με την καθολική ψηφοφορία και την εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία, ο χωρισμός Κράτους-Εκκλησίας.[2] Με τη δυναμική των επαναστάσεων αυτών και τα ρηξικέλευθα μηνύματά τους καταργήθηκε η δουλεία τον 19ο αι. και οι γυναίκες απέκτησαν σταδιακώς δικαιώματα και ισοτιμία στον 20ο αιώνα.Έτσι η νεωτερική μορφή της δικαιοσύνης σημαίνει τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις ατομικές ελευθερίες για όλους και την ίδρυση του αντιπροσωπευτικού πολιτεύματος. 
            Και τα τρία αυτά ιστορικά πολιτικά συμβάντα προήλθαν από κοινωνικές εξεγέρσεις που έθεσαν τα προτάγματα της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας, επέφεραν σημαντικές θεσμικές αλλαγές, άλλαξαν τον ρού της ιστορίας και συγκρότησαν τον ελληνοδυτικό πολιτισμό. Χωρίς αυτά τα συμβάντα δεν υφίσταται η δυτική ταυτότητα. Επομένως, η έννοια της δικαιοσύνης είναι βασική για τον ελληνοδυτικό πολιτισμό αφού έχει τεθεί ως κοινωνικό και πολιτικό πρόταγμα σε χαρακτηριστικές φάσεις του και οδήγησε στη δημιουργία της δημοκρατίας. Όμως τις τελευταίες δεκαετίες η δικαιοσύνη και η δημοκρατία δεν αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και αναζήτησης. Οι πολιτικές εξουσίες, οι διανοούμενοι και η κοινωνία δεν ενδιαφέρονται καθόλου γι αυτές - η δικαιοσύνη και η δημοκρατία είναι ξεχασμένα νοήματα. Η λήθη αυτή είναι και ένας από τους λόγους που έφεραν την πρωτοφανή κρίση που μαστίζει τον ελληνοδυτικό πολιτισμό.
            Συνεπώς το ουσιαστικό ζήτημα που τίθεται είναι εάν σήμερα, που η ανθρωπότητα διέρχεται μεγάλη κρίση και η Ελλάς ακόμη μεγαλύτερη, μπορεί να υπάρξει κάποιο αίτημα δικαιοσύνης, το οποίο  να αποτελέσει έναυσμα για μιαν άλλη δημοκρατική πορεία. Δικαιοσύνη με την έννοια της πολιτικής ισότητας και Δημοκρατία με την έννοια της κοινωνικής συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων, στη θέσπιση των νόμων και στον έλεγχο της εξουσίας. Το  πρόταγμα αυτό δεν μπορεί να προέλθει παρά μόνο αν η ίδια η κοινωνία απαιτήσει δικαιοσύνη και δημοκρατία.




[1] Στη δυναμική των επαναστάσεων αυτών και υπό την επιρροή τους έγινε και η ελληνική επανάσταση το 1821, στην οποία συνετέλεσαν παράγοντες, όπως η ίδρυση   της Φιλικής Εταιρείας (1814) και το σπουδαίο έργο του νεοελληνικού Διαφωτισμού (Ρήγας, Κοραής, Παμπλέκης, Μοισιόδαξ, «Ελληνική Νομαρχία» κ.ά.).
[2] Ο χωρισμός αυτός δεν έχει γίνει ακόμη στην παρακμιακή Ελλάδα του 21ου αιώνα. 

Τετάρτη, 23 Νοεμβρίου 2016

ΤΟ ΑΚΡΟΔΕΞΙΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ



[Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών, 18 Νοεμβρίου 2016]

Γιώργος Ν. Οικονόμου
Διδάκτωρ Φιλοσοφίας,
oikonomouyorgos.blogspot.com


ΤΟ ΑΚΡΟΔΕΞΙΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ


 Οι τελευταίες ακροδεξιές δηλώσεις του αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου στον ΣΚΑΙ προκαλούν θλίψη, ανησυχία και ταυτοχρόνως πρόκληση για τους πολίτες που διαθέτουν κάποια ψήγματα φιλελευθερισμού, ευαισθησία για την κοσμική πολιτεία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το πιο ανησυχητικό είναι πως από τα κόμματα μόνο το Ποτάμι και η ΔΗΜΑΡ επέκριναν δημοσίως τις απαράδεκτες απόψεις του αρχιεπισκόπου. Έτσι ο ΣΥΡΙΖΑ χρεώνεται ακόμη μία αποτυχία, παραμένοντας δέσμιος της παλαιοκομματικής νοοτροπίας και των συντηρητικών αντιλήψεων,  προωθώντας το εθνικιστικό και θρησκευτικό φαντασιακό με πρόσωπα όπως Καμμένος,  Παυλόπουλος, Πολύδωρας, Ζουράρις, Ιερώνυμος.
  Αυτή η νοσηρή κατάσταση προέρχεται από το μέχρι τώρα ευνοϊκό status της Εκκλησίας με ευθύνη της Πολιτείας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία  συνιστά μέρος του κράτους (ΝΠΔΔ) και μάλιστα είναι κράτος εν κράτει, αφού έχει ανεξαρτησία όσον αφορά τα εσωτερικά της ζητήματα, με την δική της διοίκηση. Ταυτοχρόνως όμως οι υπεράριθμοι 10.000 ιερείς και 90 μητροπολίτες είναι κρατικοί υπάλληλοι μισθοδοτούμενοι από τα χρήματα των φορολογουμένων (το 2010 κόστιζαν 350 εκατ. ευρώ ετησίως). Το παράλογο της υπόθεσης είναι πως το κράτος μισθοδοτεί μόνο 7.000 περίπου γιατρούς, ενώ δεν υπάρχουν αρκετοί νοσοκόμοι-ες, δικαστικοί, δάσκαλοι, καθηγητές και ασθενοφόρα που έχει ανάγκη η κοινωνία στις δύσκολες συνθήκες της χρεοκοπίας.
Η Εκκλησία έχει επί πλέον εξασφαλίσει αφορολόγητο και η περιουσία της δεν ελέγχεται από κρατικές υπηρεσίες, ούτε είναι καταγεγραμμένη και γνωστή. Εν τούτοις στρέφεται πολλάκις εναντίον της Πολιτείας ζητώντας περισσότερα προνόμια και επιβολή των ιδεολογικών της πιστεύω, όπως στο θέμα των ταυτοτήτων και του μαθήματος των Θρησκευτικών. Αντιδρά πάντοτε σε οποιαδήποτε μεταρρυθμιστική προσπάθεια και έχει τη δύναμη, κυρίως με τους ψηφοφόρους που ελέγχει, να  επιβάλει τη θέλησή της στην πολιτεία για διάφορα ζητήματα στην εκπαιδευτική πολιτική και να αρνείται την κατάργηση της πρωινής σχολικής προσευχής, του υποχρεωτικού μαθητικού εκκλησιασμού και των θρησκευτικών εικόνων από τα σχολεία και τις δημόσιες υπηρεσίες.  
Η Εκκλησία έχει καταφέρει επίσης για μεγάλο διάστημα να επιβάλει, μαζί με τη συντηρητική πολιτική και πνευματική εξουσία, το ιδεολόγημα του «ελληνοχριστιανικού πολιτισμού», που δημιούργησε καταστροφικές επιδράσεις στη νεοελληνική κοινωνία με κορυφώσεις τον «ελληνοχριστιανικό πολιτισμό» της δικτατορίας του Ι. Μεταξά και το  «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» της επτάχρονης δικτατορίας. Έχει επί πλέον υποστηρίξει συντηρητικές ιδεολογίες και παρατάξεις (Δεξιά, Ακροδεξιά, μοναρχία, δικτατορίες), αναζωπυρώνοντας τη μισαλλοδοξία και τον φανατισμό. Πρόσφατα δείγματα υπήρξαν στη δεκαετία 1990, κατά τη διάρκεια του «μακεδονικού», που πήρε θέση εναντίον της σύνθετης ονομασίας της γείτονος χώρας, καθώς επίσης  στο «γιουγκοσλαβικό» που τάχθηκε υπέρ των ορθοδόξων χριστιανών σφαγέων των Βαλκανίων Μιλόσεβιτς, Κάρατζιτς, Μπλάντιτς.
Κορύφωση της εκκλησιαστικής δημαγωγίας υπήρξε ο αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης που επί μία δεκαετία (1998-2008) με τον λαϊκισμό του και τον εθνικισμό του σαγήνευσε μεγάλο τμήμα της κοινωνίας, κατακεραύνωνε τους διαφωνούντες με βίαιη ορολογία, έσπερνε τον διχασμό και τη μισαλλοδοξία. Έτσι διεδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην άνοδο των εθνικιστικών, αντιδυτικών και αντιευρωπαϊκών απόψεων. Το μισαλλόδοξο έργο του συνεχίζουν αρκετοί εθνικιστές και σκοταδιστές μητροπολίτες.
Από την άλλη, η ορθόδοξη Εκκλησία φάνηκε πολύ μεροληπτική έως αδιάφορη και κυνική σε ζητήματα που θα έπρεπε να δείξει κάποια ανθρωπιστική ευαισθησία για να αποτρέψει ή τουλάχιστον να καταδικάσει ορισμένα αποτρόπαια γεγονότα, σύμφωνα υποτίθεται με τα ανθρωπιστικά κηρύγματα του ιδρυτή της. Τέτοια γεγονότα υπήρξαν πολλά κατά τη δικτατορία του Μεταξά, κατά τον εμφύλιο και τη μετεμφυλιακή περίοδο, στα οποία το εκκλησιαστικό ιερατείο ουδόλως συνέδραμε τους χιλιάδες κατατρεγμένους, κυνηγημένους, βασανισθέντες και αναξιοπαθούντες που υπέφεραν από την εκδικητικότητα των νικητών στις φυλακές, στα ξερονήσια, στα στρατοδικεία και στα εκτελεστικά αποσπάσματα. Αντιθέτως, συντάχθηκε πλήρως με την κρατική βαρβαρότητα.
Άλλωστε τον Νοέμβριο του 1973, η Εκκλησία δεν έπραξε τίποτε για να εμποδίσει τη σφαγή των άοπλων νέων στο Πολυτεχνείο ούτε έστειλε βοήθεια στις απεγνωσμένες εκκλήσεις του ραδιοφωνικού σταθμού του το βράδι πριν από την επέμβαση των τανκς, που ζητούσε ανθρωπιστική βοήθεια, τρόφιμα, ασθενοφόρα, φάρμακα, για τους εκατοντάδες από αστυνομικές σφαίρες τραυματίες. Ούτε μετά καταδίκασε τη σφαγή, δείχνοντας έτσι όχι μόνον υποκρισία και αναλγησία, αλλά πλήρη συμφωνία με τις βάρβαρες πράξεις του δικτατορικού καθεστώτος. Εν τούτοις δεν έγινε καμία κάθαρση στους κόλπους της από τα φιλοχουντικά και φιλοφασιστικά στοιχεία, ούτε αργότερα έγινε δυνατή η περιβόητη «αυτοκάθαρση» από τα παρανομούντα, διεφθαρμένα μέλη της που κηρύσσουν ρατσιστικά, ομοφοβικά, αντιεβραϊκά, αντιισλαμικά νοήματα. Έτσι εξηγείται η υποστήριξή της σε όλες τις βασιλικές, δεξιές, δικτατορικές, αυταρχικές και αντισυνταγματικές κυβερνήσεις καθόλη τη διάρκεια της νεοελληνικής ιστορίας και τελευταίως στους νεοναζιστές από ένα μέρος της.
Η Ελλάς είναι η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα στην οποία δεν έχει γίνει ο χωρισμός Πολιτείας και Εκκλησίας, πράγμα που έχει πολλά αρνητικά αποτελέσματα. Τα κυριώτερα είναι ότι ο αστικός εκσυγχρονισμός και η πολιτική κοινωνία καθίστανται πολύ δυσχερείς, και κάθε προσπάθεια για εκδημοκρατισμό του συστήματος, για εκκοσμίκευση της εκπαίδευσης, για φιλελεύθερη πολιτική αγωγή των ατόμων με ελευθερία, ισότητα, δημοκρατία αναστέλλεται διαρκώς. Στο πλαίσιο αυτό η Εκκλησία υπήρξε σημαντικός παράγοντας οπισθοδρόμησης και στήριγμα του ολιγαρχικού συστήματος διακυβέρνησης που οδήγησε στη χρεοκοπία. Όσο η Πολιτεία δεν αποφασίζει τον χωρισμό της από τήν Εκκλησία και επί πλέον την κολακεύει ποικιλοτρόπως, τόσο η Εκκλησία δεν αλλάζει και τόσο η κοινωνία παραμένει στην παρακμή.